માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ્ કહતી હૈ કિ સબ કુછ બ્રહ્મ હી હૈ. સાથ હી યહ ભી કહતી હૈ કિ આત્મા હી બ્રહ્મ હૈ. વહ યહ આત્મા ચાર પાદોં વાલા હૈ. યહ ઉપનિષદ્ ચેતના કી ચાર અવસ્થાઓં ‒ જાગરિત, સ્વપ્ન, પ્રગાઢ નિદ્રા ઔર પ્રકાશમય ચેતન કા વિશ્લેષણ કર યહ પ્રતિપાદિત કરતી હૈ કિ ઇનમેં સે અન્તિમ શેષ તીન કા આધાર હૈ. આત્મા કા પ્રથમ પાદ ‘વૈશ્વાનર’ હૈ જો જાગ્રત્ અવસ્થા યા બ્રહ્મ કે પ્રકટીભૂત રૂપ કો દર્શાતા હૈ. ઇસ અવસ્થા મેં આત્મા સ્થૂલ વિષયોં કા ભોક્તા હૈ. સ્વપ્ન જિસકા સ્થાન હૈ તથા જો અન્ત:પ્રજ્ઞ હૈ ઔર સૂક્ષ્મ વિષયોં કા ભોક્તા હૈ, વહ તૈજસ આત્મા કા દૂસરા પાદ હૈ. જિસ અવસ્થા મેં સોયા હુઆ પુરુષ કિસી ભોગ કી ઇચ્છા નહીં કરતા ઔર ન સ્વપ્ન હી દેખતા હૈ ઉસે સુષુપ્તિ કહતે હૈં. વહ સુષુપ્તિ જિસકા સ્થાન હૈ તથા જો એકભૂત પ્રકૃષ્ટ જ્ઞાનસ્વરૂપ હોતા હુઆ હી આનન્દમય, આનન્દ કા ભોક્તા ઔર ચેતનારૂપ મુખ વાલા હૈ વહ પ્રાજ્ઞ હી આત્મા કા તીસરા પાદ હૈ. અપને સ્વરૂપ મેં સ્થિત યહ પ્રાજ્ઞ હી સર્વેશ્વર હૈ, સર્વજ્ઞ હૈ, અન્તર્યામી હૈ ઔર સમસ્ત જીવોં કી ઉત્પત્તિ તથા લય કા સ્થાન હોને કે કારણ યહ સબકા કારણ ભી હૈ. વિભુ વિશ્વ બહિષ્પ્રજ્ઞ હૈ, તૈજસ અન્ત:પ્રજ્ઞ હૈ તથા પ્રાજ્ઞ ઘનપ્રજ્ઞ (પ્રજ્ઞાનઘન) હૈ. ઇસ પ્રકાર એક હી આત્મા તીન પ્રકાર સે કહા જાતા હૈ. વિશ્વ સર્વદા સ્થૂલ પદાર્થોં કો હી ભોગને વાલા હૈ, તૈજસ સૂક્ષ્મ પદાર્થોં કા ભોક્તા હૈ તથા પ્રાજ્ઞ આનન્દ કો ભોગને વાલા હૈ. યહ સુનિશ્ચિત બાત હૈ કિ જો પદાર્થ વિદ્યમાન હોતે હૈં ઉન્હીં સબકી ઉત્પત્તિ હુઆ કરતી હૈ. બીજાત્મક પ્રાણ હી સબકી ઉત્પત્તિ કરતા હૈ ઔર ચેતનાત્મક પુરુષ ચૈતન્ય કે આભાસભૂત જીવોં કો અલગ-અલગ પ્રકટ કરતા હૈ. સૃષ્ટિ કે વિષય મેં વિચાર કરને વાલે દૂસરે લોગ ભગવાન્ કી વિભૂતિ કો હી જગત્ કી ઉત્પત્તિ માનતે હૈં તથા દૂસરે લોગોં દ્વારા યહ સૃષ્ટિ સ્વપ્ન ઔર માયા કે સમાન માની ગયી હૈ. કોઈ-કોઈ સૃષ્ટિ કે વિષય મેં ઐસા નિશ્ચય રખતે હૈં કિ ‘પ્રભુ કી ઇચ્છા હી સૃષ્ટિ હૈ’. કાલ કે વિષય મેં વિચાર કરને વાલે જ્યોતિષી લોગ કાલ સે હી જીવોં કી ઉત્પત્તિ માનતે હૈં. કુછ લોગ ‘સૃષ્ટિ ભોગ કે લિએ હૈ’ ઐસા માનતે હૈં ઔર કુછ ‘ક્રીડા’ કે લિએ હૈ’ ઐસા સમઝતે હૈં. પરન્તુ વાસ્તવ મેં તો યહ ભગવાન્ કા સ્વભાવ હી હૈ; ક્યોંકિ પૂર્ણકામ કો ઇચ્છા હી ક્યા હો સકતી હૈ. આત્મા કા ચૌથા પાદ સમ્પૂર્ણ શબ્દ પ્રવૃત્તિ કે નિમિત્ત સે રહિત હૈ. અત: શબ્દ સે ઉસકા વર્ણન નહીં કિયા જા સકતા. અત: આત્મા કે ચૌથે પાદ ‘તુરીય’ કે સ્વરૂપ કા વર્ણન કરના કઠિન હૈ. ફિર ભી વિવેકીજન તુરીય કો ઐસા માનતે હૈં કિ વહ ન અન્ત:પ્રજ્ઞ હૈ, ન બહિષ્પ્રજ્ઞ હૈ, ન ઉભયત: (અન્તર્બહિ:) પ્રજ્ઞ હૈ, ન પ્રજ્ઞાનઘન હૈ, ન પ્રજ્ઞ હૈ ઔર ન અપ્રજ્ઞ હૈ. બલ્કિ અદૃષ્ટ, અવ્યવહાર્ય, અગ્રાહ્ય, અલક્ષણ, અચિન્ત્ય, એકાત્મ પ્રત્યયસાર, પ્રપંચ કા ઉપશમ, શાન્ત, શિવ ઔર અદ્વૈત્ રૂપ હૈ. વહી આત્મા હૈ, વહી સાક્ષાત્ જાનને યોગ્ય હૈ. તુરીય આત્મા સબ પ્રકાર કે દુ:ખોં કી નિવૃત્તિ મેં સમર્થ હૈ.
0 Comments:
Post a Comment
Links to this post:
Create a Link